Gurçuk dişli çarhlar, esasan, walyň aýlanyş ugruny üýtgetmek we parallel däl aýlanýan wallaryň arasyndaky tizligi azaltmak we momenti ýokarlandyrmak üçin ýokary gatnaşykly reduktorlar hökmünde ulanylýan güýç geçiriji böleklerdir. Olar kesişmeýän, perpendikulýar oklary bolan wallarda ulanylýar. Torly dişli çarhlaryň dişleri biri-biriniň üstünden süýşýändigi sebäpli, gurçuk dişli çarhlar beýleki dişli hereketlendirijilere garanyňda netijesiz, ýöne olar örän kiçi giňişliklerde tizligi uly derejede peseldip bilýärler we şonuň üçin köp senagat ulanylyşlaryna eýedirler. Esasan, gurçuk dişli çarhlar bir we iki gezek örtülen bolup bilner, bu bolsa torly dişleriň geometriýasyny beýan edýär. Gurçuk dişli çarhlar bu ýerde olaryň işleýşi we umumy ulanylyşlary barada gürrüň bilen birlikde beýan edilýär.

Silindr şekilli gurçuk dişlileri

Gurçugyň esasy görnüşi dişli çarhlaryň döredilýän wolut reýkasydyr. Reýka dişleriniň diwarlary göni bolýar, ýöne olar dişli boşluklarda dişleri döretmek üçin ulanylanda, wolut şerit dişiniň tanyş egri diş görnüşini emele getirýär. Bu reýka diş görnüşi, esasan, gurçugyň bedeniniň daşyndan aýlanýar. Jübütleşme gurçuk tigir ybaratspiral dişlidişler gurçuk dişiniň burçuna laýyk gelýän burç bilen kesilýär. Hakyky dürbün görnüşi diňe tigiriň merkezi böleginde, dişler gurçugy örtmek üçin egri bolanda ýüze çykýar. Tor çekmek hereketi tirkegiň dişlini hereketlendirmegine meňzeýär, ýöne tirkegiň terjime hereketi gurçugyň aýlanma hereketi bilen çalşyrylýar. Tigir dişleriniň egriligi käwagt "boğazly" diýlip atlandyrylýar.

Gurçuklaryň azyndan bir we dört (ýa-da ondan köp) sapaklary ýa-da başlangyçlary bolar. Her sapak gurçuk tigirinde bir diş bilen baglanyşyklydyr, onuň dişleri gurçukdan has köp we diametri has ulydyr. Gurçuklar iki tarapa hem öwrülip bilýärler. Gurçuk tigirlerinde adatça azyndan 24 diş bolýar we gurçuk sapaklarynyň we tigir dişleriniň jemi adatça 40-dan uly bolmaly. Gurçuklar gönüden-göni walda ýa-da aýratynlykda ýasalyp, soňra walda süýşürilip bilner.
Köp gurçuk dişli reduktorlary nazaryýet taýdan öz-özünden gulplanýar, ýagny gurçuk tigiriniň yzyna hereketlendirip bilmeýänligi sebäpli, götermek ýaly köp ýagdaýlarda artykmaçlyk bolup durýar. Yza hereketlendirmek islenýän aýratynlyk bolan ýagdaýynda, gurçuk we tigiriň geometriýasy oňa mümkinçilik bermek üçin sazlanyp bilner (köplenç birnäçe gezek işe girizmegi talap edýär).
Gurçuk bilen tigiriň tizlik gatnaşygy tigir dişleriniň sanynyň gurçuk sapaklaryna gatnaşygy bilen kesgitlenýär (olaryň diametrleri bilen däl).
Gurçuk tigirden has köp aşynma görýändigi sebäpli, köplenç olaryň her biri üçin dürli materiallar ulanylýar, meselem, bürünç tigir sürýän berk polat gurçuk. Plastik gurçuk tigirleri hem bar.

Bir we iki gezek örtülen gurçuk dişlileri

Örtmek gurçuk tigiriniň dişleriniň gurçugyň daşyna bölekleýin saralmagynyň ýa-da gurçuk dişleriniň tigiriň daşyna bölekleýin saralmagynyň usulyny aňladýar. Bu has uly aragatnaşyk meýdanyny üpjün edýär. Bir örtükli gurçuk dişli çarh silindrik gurçugy ulanyp, tigiriň bokurdakly dişleri bilen tor döredýär.
Dişleriň has uly degişýän ýüzüni bermek üçin, käwagt gurçugyň özi gurçuk tigiriniň egriligine laýyk gelmek üçin gum sagady ýaly bokurdagy bilen kesilýär. Bu gurluş gurçugyň ok boýunça ünsli ýerleşmegini talap edýär. Iki gezek örtülen gurçuk dişli çarhlary maşynda işlemek üçin çylşyrymly we bir gezek örtülen gurçuk dişli çarhlara garanyňda az ulanylyşly. Işleýişde gazanylan ösüşler iki gezek örtülen dizaýnlary öňküden has amaly etdi.
Çapraz okly spiral dişliler käwagt örtüksiz gurçuk dişliler diýlip atlandyrylýar. Uçaryň gysgyjy örtüksiz gurluş bolmagy mümkin.

Programmalar

Gurçuk dişli reduktorlaryň umumy ulanylyş görnüşi lenta-konweýer hereketlendirijileridir, sebäbi lenta motora görä deňeşdirme boýunça haýal hereket edýär, bu bolsa ýokary gatnaşykly azalma üçin esas döredýär. Gurçuk tigiriniň yzyna hereketlendirilmegine garşylyk konweýer duranda lentanyň yzyna öwrülmeginiň öňüni almak üçin ulanylyp bilner. Beýleki umumy ulanylyşlar klapan hereketlendirijilerinde, domkratlarda we tegelek arralarda bar. Olar käwagt indekslemek üçin ýa-da teleskoplar we beýleki gurallar üçin takyk hereketlendirijiler hökmünde ulanylýar.
Gurçuk dişli çarhlarda gyzgynlyk meselesi ýüze çykýar, sebäbi hereket, esasan, wintdäki gaýka ýaly süýşýär. Klapan hereketlendirijisi üçin iş sikli aralykly bolup biler we gyzgynlyk seýrek işlemeleriň arasynda aňsatlyk bilen ýaýraýar. Konweýer hereketlendirijisi üçin, mümkin, üznüksiz işleme bilen, gyzgynlyk dizaýn hasaplamalarynda uly rol oýnaýar. Şeýle hem, dişleriň arasyndaky ýokary basyş, şeýle hem dürli gurçuk we tigir materiallarynyň arasynda çyzgylaryň bolmagy mümkinligi sebäpli gurçuk hereketlendirijileri üçin ýörite ýaglaýjy maddalar maslahat berilýär. Gurçuk hereketlendirijileri üçin korpuslar köplenç ýagdan gyzgynlygy aýyrmak üçin sowadyjy ganatlar bilen üpjün edilýär. Islendik mukdarda sowadyş gazanyp bolýar, şonuň üçin gurçuk hereketlendirijileri üçin gyzgynlyk faktorlary göz öňünde tutulýan mesele, ýöne çäklendirme däl. Islendik gurçuk hereketlendirijisiniň netijeli işlemegi üçin ýaglaryň, adatça, 200°F-den aşakda bolmagy maslahat berilýär.
Yza süýşüriliş diňe bir spiral burçlaryna däl, eýsem sürtülme we titreme ýaly beýleki az ölçelip bilinýän faktorlara-da bagly bolany üçin bolup biler ýa-da bolmazlygy mümkin. Onuň hemişe bolup biljekdigine ýa-da asla bolup bilmejekdigine göz ýetirmek üçin, gurçuk hereketlendiriji dizaýneri bu beýleki üýtgeýänleri basyp geçmek üçin ýeterlik dik ýa-da ýüzleý spiral burçlaryny saýlamaly. Seresaply dizaýn köplenç howpsuzlyk howp astynda bolan ýerlerde artykmaç tormozlamany öz-özünden gulplanýan hereketlendirijiler bilen birleşdirmegi teklip edýär.
Gurçuk dişlileri hem içerki bloklar, hem-de dişliler toplumy hökmünde elýeterlidir. Käbir bloklary integral serwomotorlar ýa-da köp tizlikli dizaýnlar hökmünde satyn alyp bolýar.
Ýokary takyklygy azaltmak bilen baglanyşykly programmalar üçin ýörite takyk gurçuklar we nol ters täsirli wersiýalar elýeterlidir. Käbir öndürijilerden ýokary tizlikli wersiýalar elýeterlidir.