Dişli diş näme?

Dişli çarhlar häzirki zaman mehaniki inženerçiliginde esasy elementler bolup, sagatlardan we awtoulaglardan başlap, senagat enjamlaryna we awiakosmos ulgamlaryna çenli ähli ýerde ulanylýar. Her bir çarhyň merkezinde onuň iň möhüm aýratynlygy bolan dişli çarh ýerleşýär. Dişli çarhlaryň gurluşyny, funksiýasyny we ähmiýetini düşünmek, çarhlaryň energiýany san-sajaksyz ulanylyşlarda nähili netijeli we ygtybarly geçirýändigi barada gymmatly düşünje berýär.

Dişli çarhyň kesgitlemesi

Dişli çarh dişli çarhyň töweregindäki aýry-aýry çykyp duran bölekdir. Iki dişli çarh bir-birine torlananda, olaryň dişleri takyk bir şekilde biri-birine berk baglanýar we aýlanma hereketiniň we momentiň bir waldan beýleki wallara geçirilmegine mümkinçilik berýär. Her bir diş ýumşak baglanyşmagy, minimal sürtülmäni we yzygiderli tizlik gatnaşyklaryny üpjün etmek üçin inwolyut profili diýlip atlandyrylýan belli bir görnüş bilen üns bilen dizaýn edilýär. Dogry dizaýn edilen dişler bolmasa, dişli çarhlar süýşüp ýa-da bükülip, ​​hereketiň takyk geçirilmegini mümkin etmezdi.

Gurluş we geometriýa

Dişli çarhyň geometriýasy birnäçe esasy parametrler bilen üns bilen kesgitlenýär. Goşmaça dişiň gyrym tegeleginiň ýokarsyndaky beýikligini, dedendum bolsa onuň aşagyndaky çuňlugy aňladýar. Gyrym tegeleginiň özi tor dişli çarhlaryň arasyndaky netijeli aragatnaşyk nokadyny görkezýän hyýaly tegelekdir. Beýleki möhüm ölçegler dürli ulanylyşlarda dişli çarhyň dizaýnyny standartlaşdyrmaga kömek edýän basyş burçuny, dişiň galyňlygyny we modul ýa-da diametral ädimi öz içine alýar.

Dişli çarhyň görnüşi tötänleýin däl. Ewolyut profili häzirki zaman dişli çarhlarynda ulanylýan iň köp ýaýran görnüşdir, sebäbi ol dişli çarhlaryň merkezleriň arasyndaky aralyga garamazdan yzygiderli tizlik gatnaşygyny saklamaga mümkinçilik berýär. Bu, dişli çarhlaryň dogry deňleşdirilen ýagdaýynda, olaryň hereketiniň ýumşak we netijeli boljakdygyny aňladýar.

Dişli dişleriň funksiýalary

Dişli çarh mehaniki ulgamda birnäçe möhüm funksiýalary ýerine ýetirýär:

1. Hereketiň geçirilmegi – Dişli çarhyň dişleri aýlanma hereketini wallaryň arasynda geçirmek üçin biri-birine gulplanýar.

2. Momentiň geçirijiligi – Dişli çarhlaryň dişleri tor arkaly mehaniki güýji netijeli geçirmäge mümkinçilik berýär we maşynlaryň agyr ýükleri götermegine mümkinçilik berýär.

3. Tizligi we ugry dolandyrmak – Dişli çarhlaryň ululygy we sany tizligiň peselmegini ýa-da artmagyny, şeýle hem aýlanma ugruny kesgitleýär.

4. Ýük paýlanyşy – Dişler degişme güýçlerini deň paýlaýar, aşynmagy azaldýar we hyzmat möhletini uzaldýar.

Dişli çarhlaryň görnüşleri

Dişli çarhlaryň dişleri dişli çarhyň görnüşine baglylykda üýtgeşik bolup biler.Spur dişlileri göni dişleri okuna parallel ýerleşdirilen, bu bolsa olary ýönekeý, ýöne ýokary tizlikde biraz sesli edýär.Spiral dişlilerburçly dişler bilen tapawutlanýar, olar ýuwaş-ýuwaşdan birleşýär we sesi azaldýar, şol bir wagtyň özünde ýük göterijiligiň ýokarlanmagyna mümkinçilik berýär.Konus dişlilerkesişýän şahtalarda tor şekilli dişlere eýe bolýarlar, şol bir wagtyň özündegurçuk dişlileriÝokary reduksiya gatnaşyklary üçin wint ýaly dişleri ulanyň. Goşa spiral (herringbone) dişliler:
Garşylykly burçlary bolan iki hatar spiral dişlerden ybarat. Bu konfigurasiýa ýeke spiral dişlileriň döredýän ok boýunça itekleýji güýjüni ýok edýär we ýokary moment ulanylyşyny has ýokary durnuklylyk bilen üpjün edýär.

Içki dişliler:
Halkanyň ýa-da silindriň iç tarapynda kesilen dişleri öz içine alýar. Olar daşky dişli çarhlar bilen tor arkaly planetar dişli ulgamlary ýaly ykjam dizaýnlarda ulanylýar.
Raf we pinion dişleri
Düşündiriş: Göni dişli tekiz çyzyk (reýka) tegelek dişli çarh (pinion) bilen torlanýar.
Aýratynlyklary:
Aýlanma hereketini çyzykly herekete we tersine öwürýär.
Rulda dolandyryş ulgamlarynda we çyzykly hereketlendiriji ulanylyşlarynda ulanylýar

Her bir dizaýn dişiň geometriýasyny belli bir ulanylyşlara we öndürijilik zerurlyklaryna laýyklaşdyrýar.

Materiallar we çydamlylyk

Dişli çarhlaryň dişleri yzygiderli dartgynlylyga, sürtülmä we degişme basyşyna çydamly bolany üçin, material saýlamak örän möhümdir. Polat garyndylary berkligi we aşynma garşylygy sebäpli giňden ulanylýar, karbürizasiýa, nitridleme ýa-da ok bilen deşmek ýaly ýüzleý bejerişler bolsa berkligi we ýadawlyk ömrüni artdyrýar. Ýeňil ulanylyşlarda agramy we sesi azaltmak üçin plastik ýa-da alýumin ýaly materiallar ulanylyp bilner.

Häzirki zaman inženerçiliginde ähmiýeti

Dişli çarh, tutuş maşyn bilen deňeşdirilende kiçi bolsa-da, mehaniki ulgamlaryň işini, netijeliligini we ygtybarlylygyny kesgitleýär. Ýaramaz dizaýn edilen ýa-da öndürilen dişli çarhlar aşa köp titreme, şowhuna, çalt aşynma ýa-da hatda betbagtçylykly näsazlyga sebäp bolup biler. Şonuň üçin senagatlar önümçilik wagtynda dişli çarhlaryň takyk işlenilmegine, jylawlanmagyna we barlanmagyna uly üns berýärler.